Trước khi đi vào hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp, Yên Thế là huyện miền núi nằm ở phía Tây Bắc của tỉnh Bắc Giang, có diện tích tự nhiên 303km2; phía Bắc giáp huyện Đồng Hỷ - tỉnh Thái Nguyên, phía Nam giáp huyện Tân Yên - tỉnh Bắc Giang, phía Đông giáp huyện Hữu Lũng - tỉnh Lạng Sơn và Lạng Giang - tỉnh Bắc Giang, phía Tây giáp huyện Phú Bình - tỉnh Thái Nguyên. Từ khi có dân cư sinh sống đến thời Lý (1009-1225), vùng đất Yên Thế chưa là một đơn vị hành chính riêng mà nằm trong đất Lạng Châu. Đến thời Trần (1225-1400), huyện mang tên là Yên Viễn, thuộc lộ Như Nguyệt Giang, khi nhà Minh thống trị huyện đổi tên thành Thanh Yên, thuộc châu Lạng Giang. Thời Quang Thuận nhà Lê (1460-1469), Thanh Yên được gọi là Yên Thế, nằm trong phủ Lạng Giang, trấn Kinh Bắc.
Đến thời kỳ đầu nhà Nguyễn, Yên Thế vẫn giữ hiện trạng đó. Từ năm Minh Mệnh thứ 13 (1832) trực thuộc phân Phủ Lạng Giang. Đầu thế kỷ XX, phủ Yên Thế gồm 10 tổng, trừ tổng Yên Thế đã biến mất và thêm 03 tổng khác là Hương Vỹ, Hữu Thượng (trước thuộc huyện Hữu Lũng) và Ngọc Cục (trước thuộc huyện Yên Dũng). Theo danh mục các làng xã Bắc kỳ (1927) và tài liệu lưu trữ về làng xã Bắc Kỳ (đầu thế kỷ XX), huyện Yên Thế gồm 10 tổng. Trước năm 1945, Yên Thế là một phủ nằm trong tỉnh Bắc Giang, địa giới bao gồm cả 2 huyện Yên Thế và Tân Yên.
Năm 1957, theo Nghị định số 532-TTg ngày 6/11/1957 của Thủ tướng Chính phủ, huyện Yên Thế chia thành 02 huyện Yên Thế và Tân Yên.
Từ ngày 1/7/2025, huyện Yên Thế được chia thành 5 xã (Yên Thế, Xuân Lương, Đồng Kỳ, Bố Hạ, Tam Tiến). Xã Yên Thế mới được thành lập trên cơ sở sáp nhập 05 đơn vị hành chính: xã Tân Hiệp, xã Đồng Tâm, xã Đồng Lạc, xã Tân Sỏi và thị trấn Phồn Xương (huyện Yên Thế cũ) theo Nghị quyết số 1658/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa XV về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Bắc Ninh năm 2025.
Sau khi sắp xếp, xã Yên Thế có tổng diện tích tự nhiên 43,67 km², dân số 30.941 người, trong đó 7.374 người là đồng bào dân tộc thiểu số, chiếm tỷ lệ 24,18%. Toàn xã được chia thành 50 thôn, bản, tổ dân phố, phân bố trải dài trên địa bàn rộng, tạo nên sự đa dạng về văn hóa, phong tục và điều kiện kinh tế.
Xã Yên Thế có vị trí chiến lược quan trọng, tiếp giáp với nhiều đơn vị hành chính: Phía Đông giáp xã Bố Hạ và xã Đồng Kỳ; Phía Tây giáp xã Tam Tiến và xã Nhã Nam; Phía Nam giáp xã Phúc Hòa và Phía Bắc là vùng đồi núi và các khu dân cư lâu đời. Trụ sở làm việc của xã đặt tại Trụ sở Huyện ủy – HĐND – UBND huyện Yên Thế cũ, một công trình khang trang, có hạ tầng tốt, thuận tiện cho công tác quản lý, điều hành và phục vụ nhân dân.
Trụ sở Đảng ủy - HĐND - UBND xã Yên Thế, tỉnh Bắc Ninh
Trong suốt hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, vùng đất Yên Thế đã có nhiều đóng góp quan trọng trong các cuộc kháng chiến của dân tộc chống lại các cuộc xâm lược của các triều đại phong kiến phương Bắc như: Chống quân xâm lược Tống thế kỷ thứ XI, quân xâm lược Nguyên – Mông, cuộc kháng chiến chống quân Minh, dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi – Nguyễn Trãi mà đỉnh cao là chiến thắng Chi Lăng – Xương Giang năm 1427 và sau nay là chống giặc cờ đen, cờ vàng…
Năm 1858, thực dân Pháp xâm lược nước ta; Lương Văn Nắm, Hoàng Hoa Thám đã cùng nhân dân Yên Thế dựng cờ khởi nghĩa chống lại thực dân Pháp ngót 30 năm (1884 -1913). Khởi nghĩa Yên Thế chống thực dân Pháp xâm lược được đánh giá là một cuộc khởi nghĩa nông dân lớn nhất, bền bỉ nhất trong phong trào vũ trang chống Pháp của nhân dân Việt Nam cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX trước khi có Đảng.
Cuộc khởi nghĩa của Lương Văn Nắm và Hoàng Hoa Thám dần đi đến thất bại và kết thúc, nhân dân Yên Thế lại sớm tham gia phong trào cách mạng do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và Đảng Cộng sản Đông Dương phát động. Năm 1940, nhân Ngày quốc tế Lao động 1-5, cờ đỏ búa liềm đã xuất hiện ở Phồn Xương, Tổ Cú (Tân Hiệp) báo hiệu một bước ngoặt cách mạng mới. Tháng 9-1944, Ban cán sự Đảng tỉnh Bắc Giang đã quyết định thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên ở Yên Thế.
Là vùng đất cổ, giàu truyền thống văn hóa, lịch sử, do vậy đã tạo cho Yên Thế có nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể; toàn xã có tổng số 41 công trình tín ngưỡng, tôn giáo; trong đó có 16 di tích lịch lịch sử văn hóa được xếp hạng (8 di tích quốc gia đặc biệt, 8 di tích cấp tỉnh)./.
